Een boom als koan

“The tree I am drawing… becomes the koan with which I totally identify” (Frederick Franck in The Awakened Eye)

“De boom die ik teken… wordt de koan waarmee ik me volledig identificeer” (Frederick Franck in “The Awakened Eye”)

Frederick Franck, de grondlegger van het Zen Zien Tekenen, vergelijkt het tekenen van een boom met het werken aan een koan. Ik vroeg me af: In hoeverre is de beoefening van Zen Zien Tekenen eigenlijk vergelijkbaar met koanstudie als onderdeel van een zenweg?

Om daarop een antwoord te vinden las ik het boek “Koan, contemplatie in woord en gebaar” van Nico Tydeman, in de hoop meer te weten te komen over koanstudie.

Antwoorden op een koan

Koans zijn vaak raadselachtige verhalen of raadselachtige uitspraken waarop een ‘passend’ antwoord, of reactie gevonden moet worden. Als je als beoefenaar zo’n antwoord gevonden denkt te hebben, laat je dat aan je zenmeester weten en die bepaalt dan of je antwoord ‘juist’ is – of je iets van ‘verlichting’ hebt bereikt.

Voorbeelden van koans zijn:

Wat is het geluid van het klappen met één hand?

En:

Wanneer hier en nu alles dat je kunt bedenken niet zal werken, wat ga je dan doen? (de ‘fundamentele’ koan van Hisamatsu)

In tegenstelling tot wat wel eens gedacht wordt, is het niet zo dat er maar één tevoren bepaald antwoord juist is. Er zijn geen vastgestelde ‘juiste’ antwoorden. Waar het om gaat is dat jouw reactie op de koan laat zien dat je echt doordrongen bent van de essentie van de koan. Om een dergelijk ‘juist’ antwoord te kunnen geven, moet je in die koan opgaan, je moet hem een tijd lang je volle aandacht geven.

Wanneer Frederick Franck Zen Zien Tekenen vergelijkt met koanstudie, heeft dat onder andere dáármee te maken. Dóórdringen in dat wat je waarneemt, het een tijd lang je volle aandacht geven in de hoop dat je kunt gaan ‘zien’ wat het wezen ervan is. Bij Zen Zien Tekenen geef je het onderwerp van tekenen je volle aandacht. Daaruit kan dan jouw tekening als een soort koan-antwoord ontstaan.

Het komen tot een antwoord

Maar hoe verloopt dat dan, dat komen tot een ‘juiste’ reactie op een koan. Tydeman beschrijft een kenmerkend, vaak terugkerend verloop:

“Eerst wordt informatie ingewonnen en wordt nagedacht over de koan. Er wordt gevraagd naar de betekenis, de bedoeling, enzovoorts. Er wordt gezocht naar interpretaties. Bij zazen probeer je dan bijvoorbeeld met grote concentratiekracht tot de kern door te dringen. En dat alles is nodig om verder te gaan. Totdat de vertrouwde betekenissen, de gewone interpretaties achtergelaten worden en het voorval zelf het woord krijgt. Op dat moment ontstaat er ruimte voor het ontwaken van het boeddhahart in ons zelf. Of in Christelijke termen kan God dan de ruimte van het ontledigde bewustzijn innemen.”

Ik vat dit op als: je probeert op allerlei manieren te bedenken hoe je de koan zou kunnen oplossen, er vat op te krijgen, totdat je merkt dat alles wat je rationeel kunt bedenken niet werkt. Want zo zit een koan in elkaar: je kúnt niet bedenken wat het antwoord is. Pas als je het bedenken van een oplossing helemaal loslaat, het niet meer heel hard probeert, maar de koan wel je volle aandacht blijft geven, ontstaat er ruimte en kan er van binnenuit een passende respons opwellen.

Zo ben ik bij het Zen Zien Tekenen meerdere malen wanhopig geworden over hoe ik iets kon vangen in een tekening: zoals een struik met duizenden blaadjes. Ik bedacht allerlei manieren: ze allemaal tekenen, of er een paar tekenen en de rest suggereren. Maar pas toen ik dat opgaf en gewoon, kalm en met volle aandacht alleen maar tekende, telkens weer opnieuw, kwam er leven in. Pas toen ik mijn hand en niet mijn hoofd het werk liet doen ontstond er iets dat misschien een antwoord was. Iets waarvan ik dacht: ja, dat is die struik.

Niet nastreven

Pas toen ik stopte met het nastreven van een goed resultaat gebeurde er dus iets. Tydeman schrijft daarover:

“Er wordt aangespoord om grote inspanningen te verrichten […], zonder echter al te veel nadruk te leggen op het uiteindelijke doel”.

Ook dat is wat we bij Zen Zien Tekenen oefenen: niet nastreven dat we een mooie tekening afleveren. We kijken daarom niet naar de tekening, maar naar het onderwerp: we tekenen grotendeels ‘blind’. Het gaat ons om het zien/tekenen, niet om de tekening. Net zoals het bij koanstudie niet gaat om het antwoord zelf, maar om waar dat een uiting van is: het er aan voorafgaande proces.

En zoals bij een koan jouw respons dus de sporen bevat van het proces van vinden van die respons, zo is voor de geoefende kijker (en voor jezelf) het zien/tekenproces terug te lezen in je tekening.

Het loslaten van het nastreven van een mooie tekening is in dat proces cruciaal. Dat blijkt telkens weer een hele opgave. Het is een van de belangrijkste uitdagingen in je beoefening: tijdens het tekenen, in stilte iets je volle aandacht blijven geven en je dan niet druk maken om de tekening die er uit voortkomt.

Je geest gade slaan

Bij het mediteren of contempleren (zoals Tydeman het noemt) op een koan wordt geadviseerd:

“het stille rechtop zitten, de geest rustig en oplettend gade slaan, zodat je kunt zien hoe de geest altijd beweegt, als stromend water. Doe dit rustig en aandachtig tot zijn bewegingen zich oplossen in vredige stabiliteit. Eerder dan verlichting te bereiken, wordt aangeraden verlichting eenvoudigweg te laten gebeuren.”

Ook bij Zen Zien Tekenen is dat het advies: behalve je onderwerp aandacht geven, ook gade slaan wat er met jezelf gebeurt als je aan het tekenen bent. Je frustraties waarnemen en weer loslaten, je resultaatgerichtheid constateren en loslaten, je onrust waarnemen omdat iemand over je schouder meekijkt en die onrust accepteren. Met mildheid gade slaan, slechts constateren en wachten tot je geest tot rust komt. En omdat ook dat proces zijn sporen nalaat in de tekening, is het goed om je tekeningen naderhand nog eens te beschouwen en je dat proces nog eens te her-inneren.

Is Zen Zien Tekenen te vergelijken met het oplossen van een koan?

Uit de overwegingen hierboven blijkt voor mij dat in ieder geval enkele van de wezenlijke kenmerken van koanstudie terug te vinden zijn in de beoefening van Zen Zien Tekenen. Dat heeft Frederick Franck goed gezien.

Advertenties

Hier kunt u reageren op dit bericht.

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s